DSC_0023

Naisangsangayan tayo nga umili ken rehyon ti Kordilyera:

Kordilyera ti rehiyon a mayorya ti populasyon ket nainsigudan nga umili (indigenous peoples) nga agsagsagaba iti partikular a problema a nailian a panangidadanes.  Addaan sistema iti ancestral land, nainsigudan nga istruktura ken sistema iti pulitika (NISP), ken kultura. Iti proseso ti panagbaliw ti gimong (social change) agrugi idi panawen ti kolonisasyon, adda panagkapoy enggana pannakapukaw ken panagtalinaed ti dadduma a paset ti NISP. Sinalimetmetan ken kanayon a pinanday dagiti kaapuan, napabaro ken nabaliwan pay no kinasapulan. Nagtuloy ti epektibo nga usar ti NISP ken ti panagtaming ti Elders para ti umili.

Ancestral land (nagtaudan a daga), ti basaran ken pagrikusan ti irupir tayo a karbengan iti bukod a pangngeddeng (right to self determination).  Kada umili, addaan bukod a nainsigudan nga istruktura sosyo-pulitikal ken kultura a komunal – ti panagbiag a nakabasar iti ancestral land.

Adda ti agtaltalinaed a naisangsangayan a kagagalad tayo kas nainsigudan nga umili iti naduma-duma a tukad iti kada probinsya.  Adda panagbaliw ngem ti turong ket tapnu mas umannatop ken epektibo ti NISP iti agdama.  Numanpay nauneg ti integrasyon tayo iti madama a gimong a Pilipino,  adda panagtalinaed gaputa napateg ken agserbi para ti umili.

Dakkel ti pinapel ti tignayan ti umili, agraman datayo nga elders iti panagtalinaed ken panangpanday iti kaamuan ken praktika ti nagtaudan a daga.  Bigbigen met ti panagtinnulong ti Cordillera Peoples Alliance ken ti nalawa nga panagsuporta dagiti propesyunal ken alyado a pulitiko, iti panagbuangay ti Cordillera kas maysa a rehiyon (Cordillera Administrative Region); ken ti panakagun-od ti probisyon ti regional autonomy iti 1987 Constitution para ti Kordilyera.

Iti tukad ili/tribu ket nalawa, nagtuloy, ken adu ti nagun-od iti panagdepensa ti ili kadagiti makadadael a proyekto, militarisasyon, ken uray pay iti panangsango kadagiti didigra.

Bigbigen tayo ti kinaadda ti gubat ti umili (civil war) iti Pilipinas, iti baet ti gobyerno ti Pilipinas (GPh) ken ti National Democratic Front of the Philippines  (NDFP). Segun iti pakaistoryaan ket simmilpo dagitoy kadagiti napateg a laban ti umili kontra iti U.S.-Marcos Dictatorship, Chico dams, minas, ken tribal war.

Agtultuloy a malablabsing ti pakabigbigan (identity) tayo ken ti Bukod a Pangngeddeng:

 Nalawag kadatayo a ti puon ken gapu ti puersado a pannakaraut, iti ancestral land  ket ti panagturay dagiti dadakkel nga appo’t daga, burgesya kumprador, burukrata kapitalista ken ti amo da nga imperyalista nga Estados Unidos. Ti nangpakaro iti panangkillo, panangpunas ken pananglabsing iti ancestral land, dagiti nainsigudan nga istruktura iti pulitika ken kultura, ken dagiti akem dagiti elders ket dagiti linlinteg ken programa ti gobyerno kas ti Local Government Code, Mining Act of 1995,  Indigenous Peoples Rights Act babaen iti National Commission on Indigenous Peoples.  Imbes a salakniban ken ipatungpal ti karbengan tayo nga umili iti bukod a pangngeddeng, ti IPRA ti usaren ti nababaknang a dasig ken gobyerno babaen iti NCIP, a mangngalilaw ken manggundaway kadatayo.

Kaspangiragan idiay Pasil, Kalinga, nalawag nga adda ti pananglabsing iti proseso ti makuna a Free Prior and Informed Consent (FPIC) nga insayangkat ti Provincial NCIP. Imbes a bigbigen ti takder ti umili, inusar ti taga-NCIP ti bodong tapnu idarum dagiti umili a nangilaban iti karbengan da. Kasta met a naklaat dagiti umili iti pannakaapruba ti geothermal project a saan a nagna iti konsultasyon ken pammalubos dagiti umili.

Maysa a programa a manggudwa iti umili ket ti 4Ps.

Nalawag kadatayo ti nasaknap nga epekto ti militarisasyon iti panangpunas, panangkillo ken panaglabsing iti karbengan iti ancestral land ken nainsigudan a kultura.   Ti mismo panagkampo dagiti AFP iti ancestral land nga awan pammalubos dagiti maseknan nga umili ket panaglabsing iti probisyon ti IPRA a masapol nga addaan nawaya ken napakaamuan a pammalubos sakbay nga agkampo ti AFP iti ancestral land.  Ti makariribok nga ar – aramiden ti AFP ket ti panangsugsog kadagiti LGU officials ken elders a mangipauneg kadagiti kameng ti NPA ken AFP iti bodong.  Nabayag a napagkaykaysaan dagiti umuna nga elders nga ilaksid ti AFP ken NPA iti bodong. Daytoy koma latta ti masurot ken maipatungpal.

Gundaway iti Saritaan Kapia iti baet ti GRP ken NDFP:

Iti agdama a baro ti Presidente ti Pilipinas, ni Rodrigo Roa Duterte, a mangidayaw iti bagi na kas sosyalista, mapadayawan tayo met a mangiyuman nga adu dagiti nainsigudan nga istruktura a sosyo pulitikal a kanaig ti sosyalista a kapanunutan ken aramid.   Kaspangarigan ti panangsalimetmet tayo iti komon a kabakiran ken ti panangpangruna iti pagimbagan ti kaaduan sakbay ti bukod nga interes.  Dakkel a pagrugian dagiti pakabuyaan ti sosyalista a kapanunutan ken kultura ditoy Kordilyera nga aramaten kas tarabay para ti masakbayan. Kaspagarigan dagiti social values a mangiturong iti pagimbagan ti kaaduan kas iti ipeyas nan gawis/adi bukodan di gawis, inayan, betad/fetad/ mabtad, innabuyog, palit , alluyon , ambon , ken kolektibo a panagdisisyon.

Gundaway kadatayo ti madama a saritaan kapia iti baet ti GRP ken NDFP tapnu iyabante ti interes ken karbengan tayo nga umili.  Kiddawen tayo a bigbigen ti partikular a kagagalad ken nabayag a problema tayo nga umili ti Kordilyera.

Dagiti Kiddaw Tayo:

 Para iti GRP ken NDFP iti Saritaan Kapia:

 

  1. Iti substantive agenda 2 iti Comprehensive Agreement on Social and Economic Reforms (CASER), ipauneg ti pudno a pannakabigbig ken panangipatungpal iti karbengan iti ancestral land ken bukod a pangngeddeng wenno ti karbengan tayo a nawaya a mangpadur-as iti ekonomya, panggimong ken kultura. Ikkan iti maysa a section iti nainsigudan nga umili iti CASER. Waswasen wenno baliwan amin dagiti linteg wenno patakaran a manglabsing iti karbengan tayo iti nagtaudan a daga, mangdadael iti ili ken mangpukaw iti NISP ken iti akem dagiti elders kas iti  Philippine Mining Act of 1995, Presidential Decree 705, National Integrated Area Systems (NIPAS), Small Scale Mining Act,  Indigenous Peoples Rights Act, ken Local Government Code .

 

  1. Iti substantive agenda 3 iti Constitutional and Political Reforms, seryoso a bigbigen ti pudno a regional autonomy(genuine regional autonomy) iti Kordilyera.  Ti bugas ken nilaon  ket ti nawaya a panangipagna iti bukod a pangeddeng  dagiti umili ti Kordilyera. Ipauneg dagiti napateg a nainsigudan nga istruktura iti pulitika ken ikkan bileg dagiti elders iti panangpanday ken panangipatungpal iti regional autonomy.

 

  1. Partikular iti GRP, kadagiti lokal a pulitiko ti Kordilyera ken amin a mangitantandudo iti HB 4649, kiddaw/panawagan tayo nga ibabawi ti House Bill 4649 maipapan iti regional autonomy.  Saan na pudno a bigbigen dagiti kolektibo a karbengan dagiti umili iti ancestral land ken self-determination. Ipalubos ti HB 4649 ti pannakaburak ti territorial integrity ti Kordilyera. Unacceptable ti provision ti HB 4649 a dagiti laeng duwa (2) wenno nasurok a probinsya a nang-aprubar iti proposed organic act ti mangbukel iti Cordillera autonomous region.   Mangaramid iti baro a linteg a pudno a mangbigbig ken mangitakder iti karbengan iti nagtaudan a daga ken bukod a pangngeddeng dagiti umili iti Kordilyera babaen iti demokratiko a proseso ken addaan akem dagiti elders.

 

  1. Madanagan tayo iti panggep ni Presidente Duterte a pederalismo gaputa mangpakaro pay daytoy iti bileg ken turay dagiti political dynasty, agkakapamilya ken lokal a pulitiko. Saan a pederalismo ti solusyon iti pannakalabsing ti karbengan iti bukod a pangngeddeng ken nagtaudan a daga. Ti danag ditoy ket ilukat ti Charter Change ti gundaway a mas pay agkonsolida dagiti agar – ari/agturay nga dasig ken kumaru ti  panang-agaw dagiti ganganaet a kapitalista iti bukod tayo a daga ken ili.

 

  1. Maipanggep iti Indigenous Peoples Mandatory Representation (IPMR):

 

  1. Takderan dagiti interes, karbengan, ken legislative agenda dagiti nainsigudan nga umili iti aniaman a tukad ti gobyerno a nakapaunegan. Isigurado a dagiti isyu, parikut ken pakaseknan kas nainsigudan nga umili ket matalantan ken maaksyunan para iti pagsayaatan ti umili.

 

  1. Kas kabuklan a tarabay iti panagpili dagiti IPMR, suruten ti area-specific ken people-specific. Bigbigen ti akem dagiti elders ken maseknan nga umili babaen iti demokratiko a proseso. Saan a dagiti pulitiko ti agpili, bigbigen dagiti pulitiko ken NCIP ti pinili dagiti elders ken umili.

 

  1. Partikular iti Baguio, ipangpangruna dagiti umili nga Ibaloi a nagtaud ditoy ti agbalin nga IPMR iti tukad syudad. Suportaran ti resolusyon ti Baguio elders workshop nga ti agtugaw iti IPMR ti Baguio City ket magapo kadagiti Baguio Ibaloi.

 

  1. Nagkaykaysa met nga suportaran ti resolusyon ti Ifugao province nga ti agtugaw iti provincial IPMR ket agapu ti Kalanguya.

 

  1. Para iti Regional Development Council/National Economic and Development Authority-CAR:

 

  1. Kiddawen tayo nga iraman iti panagplano dagiti kiddaw ken panawagan a nabinsabinsa ditoy para iti benneg ti gobyerno. Adalen dagiti panag-amiris iti ramut ti problema ti umili ti Kordilyera tapnu umannatop iti mabukel a plano.

 

  1. Iyaramid dagiti konsultasyon mainaig iti substance and features wenno kayat ti umili a nilaon ti regional autonomy.

 

  1. Para iti Commission on Higher Education, Department of Education, Universities/Colleges/Schools:

 

  1. Kiddawen tayo nga iruswat da ti nasaknap a panangilinteg (to rectify) kadagiti ulbod, mananglais ken mangirurumen a nakasurat iti libro ken maisursuro iti pagadalan. Dawaten tayo iti CARASUC a mangidaulo ditoy.

 

  1. Maipagna ti IPED a mangitandudo iti pudno nga NISP.

 

  1. Mangiruar kadagiti publikasyon mainaig iti NISP.

 

  1. Dagiti nayon a rekomendasyon:

 

  1. Suportaran dagiti schools of living tradition, panagbinningay dagiti elders ken agtutubo.
  2. Papigsaen ken palawaen ti organisasyon dagiti elders.
  3. Dawaten tayo kadagiti local government units nga agipasa iti resolusyon a suportaan da ti saritaan kapia iti baet ti GRP ken CPP-NPA-NDFP.

 

Sumuporta kami met kadagiti maseknan a probinsya/syudad iti panangipatungpal kadagiti partikular a rekomendasyon da.

 

Iti benneg tayo mismo nga elders, pasingkedan ken ituloy ti kinatured, kinalaing, ken sakripisyo kas tradisyon nga impatawid dagiti immuna kadatayo para iti panangsalaknib iti daga, kinabaknang (natural resources), dayaw, ken panggimong a hustisya. Ituloy nga irupir ti bukod a pangngeddeng ken dagiti akem tayo kas elders para iti ili. Pasingkedan dagiti nainsigudan nga istruktura iti pulitika ken kultura nga umannatop iti agdama a kasasaad ken agserbi iti interes ti umili ti Kordilyera ken intero a pagilian.

 

Napagkaykaysaan mi daytoy a Deklarasyon iti Cordillera Elders Workshop on Regional Autonomy, 29-30 Agosto 2016, ditoy Benguet State University, La Trinidad, Benguet.

 

Kas panangpasingked ket pirmaan mi.

Advertisements